Çend pirs bo Helîm Yûsiv

Berî demekê rojnameya YEDÎNCÎ GÛNDEM ya ko li bakurê Kurdistanê bi zimanê tirkî derdikeve, 5 pirs ji Helîm Yûsiv kirin.
Ji ber giringiya van pirsan û bersivê wan, Nivîs pêwîst dît ko wan bi zimanê kurdî biweşîne.

 Dema ko mirov li dîroka wêjeyê temaşe dike, dibîne ko pirtûkên mezin û hêja di dema ko welat pêvajoyeke xerab dijî de, hatine nivîsîn. Sedema ko Kurd ji van pêvajoyên xerab û aloz nikarîne sûde wergirin, çi ye?

Di baweriya min de pêvajoya xerab ne şert e ji bo afirandineke bilind, lê dibe ko carna bibe kaniya afirandin û berhemên giring. Lewra ne her miletê di rewşa xerab de dikare bibe xwedî wêjeyek bilind. Ew xerabî dikare bibe sedemeke alîkar ji pêşxestina nivîsandinê re. Ji ber ko nivîsandin û êş cêwîn e, yek bêyî ya din nikare hebe.
Kurd ji her hêlê de li paş mane û heta vê gavê nebûne xwediyên qedera xwe. Lê heger ji hêla wêjeyê ve mirov bi giştî rewşa vê dawiyê binirxîne - bi dîtina min - mirov nikare bibêje nivîskariya kurdî ji vê rewşa aloz sûd qet wernegirtiye. Çiqasî ne li gor xwestekê be jî, lê dîsa ziman û wêjeya kurdî di berxwedaneke germ de ye, dijî van şert û mercên dijwar ko ne tenê dewletên dagîrker berpirsiyarên berdewambûna wan in. Belê hêzên kurdî yên siyasî jî li ziman û wêjeya kurdî xwedî dernakevin û bi çavekî kêm ji vê pirsgirêkê nêzîk dibin. Ji hêla "teyorî" ve her kes xwediyê çand û zimanê kurdî ye. Lê di pratîkê de, kêm zêde, ev hêzên siyasî ji van dewletan re dibin alîkar û pirsa ziman û wêjeya kurdî davêjin paş guhê xwe dibin siya behaneyên pûç û bê wate de. Dema hêzeke siyasî - kurdî - pirsa ziman û wêjeyê - di pratîkê de - nexîne serê karên xwe de û ev pirs nebe yek ji şertên welatparêzî û şoreşgeriyê û Kurd bi zimanê xelkê ji hev û ji çapemeniya xwe agahdar bibin, heta ev rewş berdewam be wê tu guhertinên berfireh çênebin.
Berî ko em mafê perwerdekirina bi zimanê xwe ji dewletê bixwazin divê em vî mafî di nav xwe de pêk bînin. Pirsa zimanê me ji mala me, ji hundirê me, dest pê dike. Li gor vê tevliheviya berbiçav berhemên kurdî yeka yeka derdikevin. Her pirtûkeke kurdî mîna sêwiyekî serê xwe derdixîne. Çawa sêwî bê dê û bav be, weha jî pirtûka kurdî bê piştgirtî, bê xwedî, bê rexne û bê deng dibin çavên hejmareke kêm ji xwendevanan re derbas dibe. Vêca eger kêmanî hebe ko nivîskariya kurdî nikare ji vê rewşa aloz sûd wergire, ev kêmanî pir aliye, di nav de nivîskarên kurd jî, tev belengaziya xwe, nikarin xwe bi temamî ji gunehên vê kêmaniyê bişon.

Em dibînin ko di navbera nivîskarên Kurd ên ko li Ewropayê dijîn û yên ko li Kurdistanê dijîn de cudahiyek heye ji hêla wêjeyî ve. Sedema vê çi ye? Tesîra cudahiya aborî û siyasî di nav de heye?

Ez cudayiyeke bi vî rengî nabînim. Cudayiya di nav nivîskaran de ne ji cihê ko lê dijîn tê, belê cudayî bêtir di serboreyê (tecrubê) de û di çawatiya nivîsandina wê serboreyê de ye. Di vê xalê de cudayiya nivîskarekî ji yê din derdikeve holê. Gelek nivîskar - fêzîkî - li welêt dijîn, lê nivîsên wan ji bêhn û reng û dengê welêt dûr in. Weha jî hinek li derveyî welêt dijîn, lê di nivîsên wan de hiş, rewan, reng û dengê welêt berzin. Her nivîskarek lawê tecrubeya xwe ye. Cihê ko lê dijî dibe xwedî rol gava ko bandora xwe bi giranî li ser nivîsên wî dihêle. Yek ji kêmasiyên nivîskarên kurd, yên li derve dijîn, ew e ko zêdeyî bîst salan li welatekî dijîn û di pirtûkên wan de mirov pêrgî bîst hevokan li ser vî cihê ko lê dijîn nayê. Dimîne di hundirê gundê xwe de û nikare derkeve. Weha jî nivîskarên li welêt nikarin ji derveyî êşa me ya siyasî derkevin û li hemû aliyên jiyanê bi dorbîna xwe ya siyasî dinerin. Vê yekê hinekî nivîsandina kurdî feqîr kiriye û jiyan lê teng kiriye. Ev nayê wê wateyê ko pirsgirêka me ya siyasî biçûk e an bê nirx e, berevajî vê dîtinê rast e. Lê ev rexne tenê ji wan kesan re ye, yên ko dimînen dîlên vê êşê û di vê riyê de dibin xwedî berhemên seqet.

Li nav Kurdan bêhtir bi awayekî polîtîk li wêjeyê tê nerîn. Ev yek çi tesîrê li wêjeyê dike?

Ji viyalî de, bi giştî, Kurd mîna mirovekî ko bi "qenserê" ketibe. Çawa ev mirov ji derveyî nexweşiya xwe nikare di tiştekî de birame (bifikire), weha jî Kurd ji derveyî êşa xwe ya siyasî nikarin di tiştekî de bifikirin. Di vê yekê de hêzên siyasî jî roleke pir xerab dilîzin, ko ji xwe û berjewendiyên xwe - yên kesayetî û partîtî - didin pêş, hetanî bi sedemên tunebûna baranê bi siyasetên dewletan ve girêdidin. Ji bo barê xwe sivik bikin, hemû xerabiyan davêjin ser pişta dijminan. Bi vê yekê rexne qedexe dibe, ziman bê nirx dibe - çimkî nirx di karê siyasî de ye û siyaset jî bi her zimanî dibe. Nexasim bi zimanê dewletê yê rehet (!) pêre jî ziman û wêjeya kurdî dibe "karê bêkaran" û ji bo dîkorê xwe yê siyasî hinekî xweşik bikin, carna çand û wêjeyê gerek dibînin. Weha pirsa wêjeyê ya bingehîn winda dibe û cihê wê bi pirseke siyasî tê dagirtin. Heta çi radeyê ev (wêje-huner) xizmeta vê siyasetê dike? Ne ko heta çi radeyê nêzîkî pîvanên afirandin û spehîbûnê ye? Kuştina wêjeyê ji vir tê. Ji ber ko pirsa yekem di nivîsandinê de afirandine, xwînê çavên Kurdan bi xwe re sor kiriye û ew ji dîtina xweşikbûnê bê par kirine. Vêca dem hatiye ko mij û dûmana siyasetê cihê xwe bide tîrêjên roja afirandinê.

Ger te xebata xwe ya wêjeyî li Kurdistanê berdewam bikirana, wê xeta te ya wêjeyî biguheriya yan na?

Di destpêkê de ez dixwazim vê rastiyê bêjim, dibe ko ji hêla hinek kesan neyê fêmkirin: Dema ez li welêt bûm, ez ji niha bêtir bi xurbetê dihisiyam. Xerîbiya herî mezin min li welêt didît, lê tim û tim welatê min mîna şitlekê di dil de dijiya. Min ew bi ava pênûsa xwe av dida. Aniha jî dibe ko xerîbiyê rengê xwe guhertibe, lê dîsa welatê min mîna birîneke kevn di bin çenkê min de ye. Dema ez dixwazim jibîr bikim jî, şewt û janê bi bin çenkê min dixîne. Her dixwazim jê dûr bikevim, ew ji min nêzîk dibe. Lewra ez li kuderê bijîm, ez ev im, ez ev dilê şewitî me, û xeta min ya edebî encama vê şewata kevn û dirêj û bêdawî ye.
Şewat li her derê şewat e. Êş li her derê êş e. Weha jî li kîjan deverê ez pêrgî mirinê bêm wê du tiliyên min amade bin ji bo ez çavên wê birjînim. Vêca ji bo Kurdekî bê cirr - weke min - dinya tev de Kurdistane birê min!

Digel ew çende xebatên wêjeyî û siyasî hejmara pirtûkên ko bi kurdî tên weşandin, gelekî kêm e. Wekî din li bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê bi tenê yek rojname kurdî diweşe. Dîtinên te li ser vê rewşê çi ne?

Ev pirs mirov vedigerîne du aliyên pirsgirêkê. Yekem siyaseta dewletê, duyem siyaseta Kurdan. Aliyê yekem karê xwe bi rêkû pêk dike, ango qedexekirin, çewisandin, jiholêrakirin û tunekirina ziman, çand û hebûna Kurdan her tiştê ko ji dest hatiye kiriye û dike. Li hember vê aliyê duyem çi dike? Li hember qedexekirina kurdî zimanê tirkî dide pêş. Li hember qedexekirina pirtûkên kurdî bi dehan pirtûkên tirkî tên weşandin. Li hember çapemeniya dewletê dîsa giraniyê dide çapemeniya xwe ya bi tirkî. Ev yek berê hemû kesên dijberî siyaseta dewletê jî dide zimanê dewletê, weha tu kes bi hewceyî kurdî namîne. Zihniyet (mantelîta) hêzên siyasî yên kurdî û têkeliya wan bi zimanê kurdî re mirov şaş û mat dihêle. Projeyên çandî bi hewceyî sermiyanên "aborî" ne. Gelo ji sedî çend ji imkanên aborî ji pirtûk-rojnameya kurdî re tê veqetandin? Wekî din Kurdên xwedî sermiyanên mezin şeveke germ di nav du lingên tazî de ji hemû pirtûk û wêjeya kurdî bi rûmetir dibînin. Li vêderê tenê hewldanên çend kesên -fîdakar- dilê mirov xweş dikin, ko bi kedeke mezin dixwazin -mîna Donkîşotan- pirtûkên kurdî çapbikin û pirtûkxaneyan ji kurdî vala nehêlin.
Di vê çarçewê de, piştî rakirina qedexekirina li ser kurdî li bajarên Tirkiyê, rojnameya Welat - welatê me û aniha Azadiya welat cihekî taybet digre. Lê ev deh sal in, ev rojname di nav astengiyan de derdikeve bêyî ko bibe rojnameyek rojane an ji vê tenêtiyê derkeve û bibe xwedî xwişk an bira.
Ji xwe çareseriyên tekûz ji gelemşeyên ziman, pirtûk, rojnamegerî û çanda kurdî re avakirina dewleteke kurdî ye. Bêyî dewletbûn hemû çareserî kêm dimînin. Lê berî wê rastiyeke tal heye -dibe ko encam be-: Kurd nebûne xwedî têgihijtineke weha ko bibe sedema hezkirina wan ji zimanê wan re. Ji ber vê yekê zimanê kurdî divê bibe cihê berjewendiyên xelkên kurd. Lê emê kengî bighêjin wê baweriyê ko hemû berjewendiyên me bi hebûna me ve girêdayî ne û stûna hebûna me ya bingehîn zimanê me ye? Di navbera dûrketin û nêzîkbûna ji vê baweriyê de hemû ramanên girêdayî vê pirsgirêka aloz li hev dicivin.