Helîm Yûsiv di stêrên esmanê bilin de
     
Qado Şêrîn

Helîm Yûsiv ê şikestinan, kul, derd, şahî û têkçûnên Amûdê ye. Amûdê jî welatekî biçûk e, nimûneya herî rasteqîne ye ji bo Kurdistanê. Helîm zimanê Amûdê ye, na belê pênûsa ku Amûdê li ser rûpelan nîgar dike. Helîm Yûsiv bixwînin hûn ê Amûdê nas bikin, hûn ê civak û rewşa Kurdistanê nas bikin, hûn ê bibînin bi çi şêweyî evîndarî têk diçe û hûn ê xwe wek nişteciyekî ji Amûdê bibînin. Kî dizane ku Helîm ne ji Amûdê bûya dibû ku Mêrê Avis û Sobarto nenivîsandiba. Heta astekê mirov dikare bêje ku Helîm ne ji Amûdê bûya nedibû nivîskar. Tu kîjan çîroka wî dixwînî tu keçeke şewitî, evîneke têkçûyî, pûtekî sernixûz tê de dibînî ku Amûdê bi xwe ye, heta bi romana Sobarto ku tecrûbeya nivîskar a kesane ye, her wisan kesên Helîm di hemû çîrokan de diyar in, jixwe nivîsandin û afrandin tecrûbeya kesayetî ya nivîskêr e. Helîm di hevpeyivîneke xwe de dibêje: „Çîrok ji bo min tiştekî zatî ye, encama şewata ruh e. Şewata dil e, şewata hestan e. Çîrok gelekî girêdayî dil û hinavê mirov e. Her wiha girêdahiyê tecrûbeya wî/ê ya şexsî ye. Çîrok ji bo min berhema şewateke ferdî ye... (.tirej.net/hevpeyvin.htm)

Dema tu wek zarokekî di civakeke şikestî û ji her tiştî bêpar mezin bibî û tu nikaribî tiştekî bikî, tu nikaribî guhertinan bikî, tu nikaribî kenekî biçûk li ser lêvên zarokekî biçînî, tu nikaribî şekirekî bi dest bixînî û heta ku tu şî nebî tu cografiyaya laşê jinê nebînî, tu yê bibî çi, tu yê bi çi şêweyî vê civaka çewt biguherînî ku tu ne nivîskar bî. Helîm dibêje: Nivisandin hewldanek e ji hewildanên tolhildanê. Dêmek nivîsandin hewildanek e ji bo tolhildan û guhertina civakê. Û ev yek di pirtûka Mêrê Avis û romana Sobarto de diyar e. Bandora hin nivîskarên cîhanî wek G.G.Marquez li Helîm bûye wek ku wî di hevpeyivîneke xwe de diyar kiriye. G.G.Marquez nivîsandinê wek geş û xweşkirina dil û can li dijî rewş û civaka wêran dibîne. Dema Mêrê Avis belav bû rihê Helîm rihet bû, wek çûkekî azad ji kêfan re firiya, ji ber gelek xirecir û axaftin li ser bû, ew tolhildanek ji tolhildanan bû. Her wisan Sobarto jî. Tolhildan jî berdewam in. Nivîskar dema ku berhemekê dinivîse tê de hewildana guhertinan dike û nerazîbûna xwe ji rewşa heyî diyar dike. Tifinga nivîskar pênûsa wî ye, meydana şer jî rûpel in, encam û kuştî jî xwendevan in; ew ên ku nivîskar bandora xwe li wan dike.

Dema min pirtûka Jinên Qatên Bilind û bi taybetî çîroka ‘’ÇÎROKA KU NIVÎSKARÊ XWE KUŞT’’, xwend, min li şûna E. Xanî, Helîm Yûsiv danî. Dema ku min dixwend yekser tecrûbeya kesane hate bîra min. Helîm, E. Xanî wek nimûne aniye, lê wî ew çîrok li ser xwe û tecrûbeya xwe ya kesane nivîsandiye. Dema Mêrê Avis derket hinan gotin, divê Helîm bê kuştin wek çilo di vê çîrokê de hin kes hewl didin ku E. Xanî bikujin û çîroknivîsîn ev bi xwe ye, dema Mêrê Avis hate bîra min. Dema tu berhemekê binivîsînî û ew nivîs bandora xwe li xwendevanan neke, wan nekenîne, wan negirîne, ew berhem têkçûyî û beravêtî ye, bêwate ye û Helîm di her pirtûka xwe de wisan kiriye; axaftin, xirecir û bahoz rakiriye; ev yek jî bi şêwe û naveroka berheman ve girêdayî ye, nexwe Helîm dizane çi dike.
Gelo ku Helîm ne kurd bûya, mebesta min Emerîkî, Elman, an Frensewî bûya, wê cih û navekî wî di wêjeya cîhanî de hebûya, an na?
Di Jinên Qatên Bilind de Helîm Yûsiv tiştekî aşkere û vekirî naxîne destên xwendevanên xwe; wî dikişkişîne heta dawiya çîrokê û wî di nav guman û raman û sawêran de digevizîne. Xwendevan hevok li pey hevokê dixwîne, da ku bigihîje encamekê û naveroka çîrokê fam bike, dawî xwendevan her tiştî tazî dibîne ku ji sembolên Helîm fam bike. Helîm di vê pirtûkê de şêweyê sembolî pêk tîne. Jixwe dema min dixwend Cervantes di DON KHÎJOT (Don Kîjot) de hate bîra min. Di çîroka Hezkirina Qafkurmî de; kurm, qaf, hezkirin û jinê wek sembol bi kar tîne. Çîrok li ser welatekî ku ji du hezar û şeş sed salî de miriye, hatiye nivîsandin. ‘’Hezkirin jinek e, bi serê xeynî xwe difikire’’ bi wateyeke din tu dikarî bêjî jiyan welatek e li gor berjewendiya welatin din bi rê ve diçe. Jixwe ji ber berjewendiyên welatên mezin, ji du hezar û şeş sed salî de ev laş miriye. ‘’Diya min jî ji bo ku ez lê vegerim şekir li zarokên cîranan belav dikir. Dayê... ez ê çawa vegerim? Û ji bilî komek hestiyên li erdê avêtî tiştek di min de nemaye. Wê rojê çar mêrên biyanî rahiştin hestiyên min, pevçûneke germ di nav wan de peyda bû. Encam... serkeftina hemûyan bû û di nav piyên wan de hestiyên min tar û mar bûn. Ji bo serkeftinê, hemûyan bi hev re şahiyek li dar xistin. Di nehê sibehê de diya min bi melkesekî piçûçik bermayiyên min rêj kirin’’ (R15). Di kîteya dawî de nivîskar her tiştî aşkere û tazî dike, lê dîsa bi şêweyekî sembolîkî. Jixwe bi vê yekê ew xwendevanê xwe gotin bi gotin û hevok bi hevok heta bi dawiya çîrokê dikişkişîne. Xwendina çîrokê ji ba xwendevan ve balkêş dibe û dev ji xwendina çîrokê bernade heta dawî û ev serkeftin e ji bo nivîskar û çîrokê. Çîroka ku te bi xwe ve girê nede, wek zaroka bêrih ji diya xwe re bibe.

Nivîskar çîrokê heta bi dawî bi şêweyekî sembolîkî bi dawî tîne. ‘’Laşê min î ku ji berî du hezar û şeş sed salî de li welatê min û mala min avêtiye û tu kes nabîne hat bîra min’’.(R 16). Mal û welat wekî cografiya pêk aniye. Dêmek laş wekî rih û milet pêk aniye. Jixwe vê yekê ji dema împaratoriya Medya de tîne zimên ku du hezar û şeş sed sal di ser re derbas bûye û ev rih, ev can, ev milet û ev laş miriye, ji ber ku bêxak e, bêwelat e, nivîskar dixwaze bêje; ku tu bêwelat bî, kes te nabîne. Nivîskar bi şêweyê xwe dixwaze bêjê ku zilm û zordariya li vî laşî dibe kes nabîne û li gor berjewendiyên welatan çav li ser têne girtin, “Hezkirin jinek e bi serê xeynî xwe difikire” (Rûp,14). Jiyana welatan li gor berjewendiya welatên mezin dimeşe. Jin û hezkirin wek sembol bi kar tîne. Dibe ku her xwendevanek li gor xwe van sembolan şirove bike, lê her û her encam yek e dema ku çîrok tê afirandin.

Di eynî pirtûkê de û di çîroka duyemîn BIDARVEKIRINA POZEKÎ de, poz bi wateya şeref û namûsê pêk tîne, di vê çîrokê de lehengê çîrokê bi çandina dar û şînahiyê tê tawanbarkirin ”Tawanbariya Kerîmê Mîdî ew bû ku dara yekemîn di dîroka cîhana me ya zer de biçanda” (Rûp, 28). Ev yek ola Zerdeşt tîne bîra mirov û jê hatiye girtin. Jixwe mebesta nivîskêr jî ev e, kurdên ku di dema Medyayê de bawerî bi ola Zerdeşt anîbûn û ola wan ji ya yê ku ew bi çandina daran tawanbar kiribûn, cuda bû. Kerîmê Mîdî yê ku neviyê Medya ye. Nivîskar wî bi wateya miletê kurd bi kar tîne û her tiştên qalind di dîrokê de tîne zimên; “Hevalên min tune ne. Kêfa min ji min re nayê” (R29). Nivîskar vekirî li vir diyar dike ku heval, dost û piştgirên me kurdan nîn in; ku hebûna em ê ne di vê rewşê de bûna. Her wisan diyar dike ku em kurd jî ji hev hez nakin û ev yek rast e; gelek rojhilatnasan jî ev yek aniye zimên. Li devereke din nivîskar xwe li şûna Kerîmê Mîdî datîne û xwe wek cih û cografiya bi kar tîne:

Ez kuxikek bi tenê û bê xwedî me
Dîwar herifiye
Ji lingan hatiye xwarin
Çewt e
Qeşmer e
Tijî me. Ji mêşûmar û laşê kuştiyan(R29)
Welat bûye kavil û ji bingehê xwe de wêran e. Jixwe ev xak ji cendekê kuştî û şehîdan tije bûye. Her tişt ji bo me qedexe ye, heta bi ketina nav ramanan. Wek ku nivîskêr nivîsandiye. Lê nivîskar yekser tiştekî nade xwendevanan, da ku wî bike nav ramanan. Di dawiyê de xwendevanên nivîskêr dê bi ser bikevin ji ber ku sînor ji ramanan re nîn in û wî jî meydana ramanan fireh hiştiye. “Zanîn hêz e û hêz zanîn e” (R33). Zanîn jî ji ramanan tê.
Çîrokên Jinên Qatên Bilind bi yek şêweyî hatine nivîsandin û ji ber vê yekê nivîskêr ew di yek pirtûkê de kom kirine. Mebesta min ew şêweyê ku min li jor bi nav kir, ji çîroka pêşî heta bi ya dawî, bi eynî şêweyî hatine nivîsandin:
-kalikê min, jina wî pê re xayîn ket. Wî jî ew ajot û strî lê çandin.
-Jina xwe cot kir.
-Erê... Erd jina wî bû. -Tu hinekan bi min dikî? -Na... û bavê min bi nexweşiya pûsula ketibû, li aliyekî ne disekinî, tim berê xwe dida bakur. Dujminên wî bi nexweşiya wî hisiyan û piştî birîn vekirin, a ku jê re di xew de çêbû, hemû aliyan pê re dest bi xiniziyê kirin.(R91). Hevoka -Erd jina wî bû- ne gerek bû bê nivîsandin, ji ber şirovekirin qelsiyê dike çîrokê, gotina Erê bes bû, çimkî erd tê ajotin û strî lê tên çandin û nivîskêr ev yek di hevoka berî wê de aniye zimên, wêne bê wê hevokê jî dibe digel ku gelek ciwan û xweşik e. Mirovê kurd ji dema ku welatê wî perçe bûye bi nexweşiya aliyan ketiye û şoreş li pey şoreşê diçîne, da ku ji wê nexweşiyê rihet bibe. Ji bo ku mirov bikaribe li ser tecrûbeya Helîm Yûsiv binivîse û mafê wî wek nivîskar winda neke, gereke mirovekî rexnegir û lêkolîner hemû pirtûkên wî bixwîne lêkolîn bike û ligel wî jî baş biaxive, da ku mirov bikaribe tecrûbeya wî ji xwendevanan re şirove û diyar bike. Helîm Yûsiv dibêje: “Tiştê ku ez li ser xwe, ango li ser çîroknivîsiya xwe vebêjim, ji min bêhtir karê kesên din e. Bersiva pirsa ‘Helîm Yûsiv xwe li ku dera çîroknivîsiyê dibîne?’ heger hebin! karê xwendevan û rexnegiran e”. (.tirej.net/index.868.helim.htm). Li dawiyê, ez dikarim bibêjim ku H.Yûsiv di esmanê çîroka kurdî de hêdî hêdî ber bi stêrkên bilind ve diçe. Û tecrûbeya wî nimûneyeke bilind e ji bo nifşên nû, ew ên ku çîrokê dinivîsin. H.Yûsiv çîroka kurdî gihandiye asteke bilind ku em kurd pê serbilind in.

20/06/2005 Holenda